താമര, കൈപ്പത്തി, ചൂല്‍; രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ട്ടികള്‍ക്ക് തിരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ ചിഹ്നങ്ങള്‍ അനുവദിക്കുന്നത് എങ്ങനെ

രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ട്ടികള്‍ക്ക് അവരുടെ ആശയങ്ങളും, മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളും പോലെ തന്നെ പ്രധാനമാണ് അവരവരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ചിഹ്നങ്ങളും. ചിഹ്നങ്ങള്‍ ആണ് രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ട്ടികളുടെ മുഖമുദ്ര. അവരുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളും പാതയും പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളും തീരുമാനങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ചിഹ്നങ്ങളില്‍ ഉള്‍ക്കൊണ്ടിരിക്കും. അത് നമ്മളോട് പല കാര്യങ്ങളും പറയാതെ പറയും.

ചിഹ്നങ്ങള്‍ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിനും അവ അനുവദിച്ച് നല്‍കുന്നതിനും വ്യത്യസ്ത കടമ്പകള്‍ ഉണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്ത്യ പോലൊരു രാജ്യത്ത് ഈ കാര്യങ്ങള്‍ വളരെ സങ്കീര്‍ണ്ണവും എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളെയും ഒരേ പോലെ കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ടതുമായ വിഷയവും ആണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ട്ടികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ചിഹ്നങ്ങളെ കുറിച്ച് ജനാധിപത്യ വിശ്വാസി എന്ന നിലയില്‍ നാം തീര്‍ച്ചയായും ഈ കാര്യങ്ങള്‍ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്.

ചിഹ്നങ്ങള്‍ അനുവദിക്കുന്നത് എങ്ങനെ ?

1968ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ചിഹ്നങ്ങൾ (സംവരണവും വിഹിതവും) ഉത്തരവ് പ്രകാരമാണ് കേന്ദ്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ (CEC) പാർട്ടികൾക്ക് ചിഹ്നങ്ങൾ അനുവദിക്കുന്നത്. ചിഹ്നങ്ങൾ സംവരണം ചെയ്തതോ റിസർവ് ചെയ്യാത്തതോ ആണ്. ഒരു അംഗീകൃത രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ സ്ഥാനാർത്ഥികൾക്ക് സംവരണം ചെയ്ത ചിഹ്നമാണ് സംവരണം. ശേഷിക്കുന്ന ചിഹ്നങ്ങൾ റിസർവ് ചെയ്തിട്ടില്ല. ഒരു മണ്ഡലത്തിൽ വ്യത്യസ്ത സ്ഥാനാർത്ഥികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ചിഹ്നങ്ങളാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത്.

ഒരു ദേശീയ പാർട്ടി ഏത് തിരഞ്ഞെടുപ്പിലും ആ പാർട്ടിയുടെ സംവരണ ചിഹ്നം മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ. ഒരു പ്രാദേശിക പാർട്ടി സംസ്ഥാനത്തെ ഏത് മണ്ഡലത്തിലും ഏത് തിരഞ്ഞെടുപ്പിലും അവർക്ക് അനുവദിച്ച ചിഹ്നം മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ. പാർട്ടികൾക്ക് അവരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണങ്ങളിൽ ഈ ചിഹ്നങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാം, വോട്ടർ വോട്ടർ മുദ്ര പതിപ്പിച്ച ബാലറ്റ് പേപ്പറിൽ അല്ലെങ്കില്‍ ഇലക്ട്രോണിക് ബാലറ്റ് മെഷീനില്‍ അവ പ്രിന്റ് ചെയ്യുന്നു.

കമ്മീഷൻ നൂറോളം അൺ റിസർവ്ഡ് ചിഹ്നങ്ങൾ തയ്യാറായിട്ടുണ്ട്. തെരഞ്ഞെടുപ്പിന് മുമ്പ് സംവരണമില്ലാത്ത ചിഹ്നങ്ങളുടെ പട്ടിക രാജ്യമെമ്പാടും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നു. പാർട്ടിയിൽ പിളർപ്പ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഏത് ഗ്രൂപ്പിന് പാർട്ടി ചിഹ്നം ലഭിക്കുമെന്നും ഏത് ഗ്രൂപ്പിന് ലഭ്യമായ ചിഹ്നങ്ങളിൽ ഒന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കണമെന്നും തീരുമാനിക്കാനുള്ള അധികാരം കമ്മീഷനാണ്.

തിരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യം :

സ്ഥാനാർത്ഥികളുടെ പേര് വായിക്കാൻ അറിയാത്ത നിരക്ഷരരായ വോട്ടർമാരെ ബാലറ്റ് പേപ്പറിൽ അല്ലെങ്കില്‍ വോട്ടിംഗ് മെഷീനില്‍ അവരുടെ സ്ഥാനാർത്ഥിയെ കണ്ടെത്താനും ചിഹ്നം നോക്കി വോട്ട് ചെയ്യാനും സഹായിക്കുക എന്നതാണ് പാർട്ടികൾക്ക് ചിഹ്നം നൽകുന്നതിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം. രാഷ്‌ട്രീയ പാർട്ടികളെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയാനും ചിഹ്നങ്ങൾ അനുവദിക്കുന്നു. എതിരാളികളുടെ വോട്ട് ലഭിക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായി സമാന പേരുകളോ സമാന പേരുകളോ ഉള്ള നിരവധി ഡമ്മി സ്ഥാനാർത്ഥികളെ മത്സരിപ്പിക്കുന്നു.

വിദ്യാസമ്പന്നരായ വോട്ടർമാർ പോലും സ്ഥാനാർത്ഥികളുടെ നീണ്ട പട്ടിക കണ്ട് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായേക്കുവാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ശരിയായ സ്ഥാനാർത്ഥിക്ക് വേഗത്തിൽ വോട്ടുചെയ്യാൻ ചിഹ്നങ്ങൾ അവരെ സഹായിക്കുന്നു. ഇത് മനസ്സിൽ വെച്ചുകൊണ്ട്, എളുപ്പത്തിൽ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ദൈനംദിന ഉപയോഗത്തിലുള്ള വസ്തുക്കൾ ചിഹ്നങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഉദാ. അലമാര, മോട്ടോർ, സൈക്കിൾ, ക്ലോക്ക്, ടിവി, ഫ്രിഡ്ജ് തുടങ്ങിയവ. എളുപ്പത്തിൽ തിരിച്ചറിയാവുന്ന രണ്ടക്ക നമ്പർ ബ്രസീലിൽ ചിഹ്നമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഹീബ്രു ഭാഷയിലെ ചില അക്ഷരങ്ങൾ ഇസ്രായേലിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകതയെക്കുറിച്ചുള്ള രസകരമായ ഒരു കഥ :

നിരക്ഷരരായ വോട്ടർമാർ വോട്ടുചെയ്യുമ്പോൾ എങ്ങനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകുന്നു എന്നതിന്റെ രസകരമായ ഒരു സംഭവം ജയ്‌പ്പൂരിലെ മഹാറാണി ഗായത്രി ദേവി തന്റെ ആത്മകഥാപരമായ പുസ്തകമായ "എ പ്രിൻസസ് റിമെമ്പേഴ്‌സ്: ദി മെമോയേഴ്‌സ് ഓഫ് ദി മഹാറാണി ഓഫ് ജയ്പ്പൂരിൽ" വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1962-ൽ രാജാജിയുടെ സ്വതന്ത്ര പാർട്ടിയുടെ ടിക്കറ്റിൽ ജയ്പൂർ നിയോജകമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് ലോക്‌സഭയിലേക്ക് അവർ മത്സരിച്ചു. രാജാവിനോടും രാജ്ഞിയോടും തികഞ്ഞ വിശ്വസ്തതയുടെ നാളുകളായിരുന്നു അത്.

തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണം അവസാനിക്കുന്നതിന് ഒന്നോ രണ്ടോ ദിവസം മുമ്പ്, വോട്ടിംഗ് ബൂത്തിൽ കൃത്യമായി എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് വോട്ടർമാർക്കിടയിൽ എത്രമാത്രം ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കി. 'ബാലറ്റ് പേപ്പറിൽ മഹാറാണിയുടെ പേരും പാർട്ടി ചിഹ്നവുമായ നക്ഷത്രം എവിടെയായിരിക്കുമെന്ന് വോട്ടർമാരോട് വീണ്ടും വീണ്ടും പറയാൻ ഞാനും എന്റെ സഹപ്രവർത്തകരും മണിക്കൂറുകളോളം ശ്രമിച്ചു.

പക്ഷേ അത് അത്ര എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. ഒരു കുതിരക്കാരന്റെ ചിഹ്നവും ഉണ്ടെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കി, തങ്ങളുടെ രാജ്ഞിയും കുതിരപ്പുറത്ത് കയറുമ്പോൾ അത് രാജ്ഞിയുടെ പ്രതീകമായിരിക്കുമെന്ന് അവർ കരുതി. സൂര്യനും ഒരു ചിഹ്നമാണെന്നും മഹാറാണിയുടെ ചിഹ്നം നക്ഷത്രം ആണെങ്കിൽ സൂര്യൻ മഹാരാജാവിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നും അവർ ചിന്തിച്ചു, അവർ രണ്ടുപേർക്കും വോട്ട് ചെയ്യുമെന്ന് തീരുമാനിച്ചു.' എന്തായാലും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കഴിഞ്ഞു ഗായത്രി ദേവി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഇന്ത്യൻ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകത ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്ന രസകരമായ ഈ കഥ 1962 മുതലുള്ളതാണെങ്കിലും, ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകത ഇന്നും കുറഞ്ഞിട്ടില്ല.

ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സുപ്രീം കോടതി അംഗീകരിക്കുന്നു :

സുപ്രിം കോടതിയിൽ എസ് സി കനയ്യലാൽ ഒമർ വി. ആർ.കെ ത്രിവേദി ഇന്ത്യയിലെ വോട്ടർമാർ തങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ കടമയെക്കുറിച്ച് ബോധവാന്മാരാണെങ്കിലും അവരിൽ പലരും നിരക്ഷരരാണെന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ചിഹ്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകതയെ അംഗീകരിച്ചു. തങ്ങളുടെ സ്ഥാനാർത്ഥി ആരാണെന്ന് പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രഹസ്യമായി വോട്ട് ചെയ്യുവാന്‍ ഇത് സാഹയിക്കുന്നു എന്നും സുപ്രീം കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.

ചിഹ്നങ്ങളുടെ നിർമ്മാതാവ് :

കമ്മീഷൻ എംപ്ലോയ്‌മെന്റിലെ ഡ്രാഫ്റ്റ്‌സ്‌മാൻ എം.എസ് സേത്തി എന്നയാളാണ് ഇലക്ഷന്‍ കമ്മീഷന്റെ കൈവശമുള്ള ചിഹ്നങ്ങൾ തയ്യാറാക്കിയത്. 1950-ൽ അദ്ദേഹം കമ്മീഷനിൽ ചേരുകയും 1992-ൽ വിരമിക്കുകയും ചെയ്തു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യ ആദ്യ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ആസൂത്രണം ചെയ്യുമ്പോൾ, സേഥി ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കൊപ്പമിരുന്ന്, ചർച്ചയ്ക്കിടെ വരുന്നതും വോട്ടർമാർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ഓർമ്മിക്കാനും തിരിച്ചറിയാനും കഴിയുന്ന ദൈനംദിന ഉപയോഗ വസ്തുക്കളുടെചിത്രങ്ങൾ പെൻസില്‍ ഉപയോഗിച്ച് വരച്ചു.

സേത്തിയുടെ വിരമിക്കലിന് ഏകദേശം ഒരു ദശാബ്ദത്തിന് ശേഷം, കമ്മീഷൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ 100 സ്കെച്ചുകളുടെ ഒരു ശേഖരം സമാഹരിക്കുകയും, അത് ഇന്ന് "സ്വതന്ത്ര ചിഹ്നങ്ങൾ" എന്നറിയപ്പെടുന്ന രീതിയിലേക്ക് പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. എല്ലാ പൊതുതെരഞ്ഞെടുപ്പുകളിലും ഈ പട്ടിക രാജ്യത്തുടനീളം പ്രചരിപ്പിക്കുകയും സ്ഥിരം ചിഹ്നം നൽകാത്തവർക്ക് അതിൽ നിന്ന് ഒരെണ്ണം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ചിഹ്നങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങളും അതിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന തർക്കങ്ങളും

പാർട്ടിയിലെ പിളർപ്പ് അല്ലെങ്കിൽ പാർട്ടിയുടെ പേരിലോ നയത്തിലോ ഉള്ള മാറ്റത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന തരത്തിലാണ് പാർട്ടി ചിഹ്നങ്ങൾ മാറ്റുന്നത്. 1962 മുതൽ 1969 വരെ അവിഭക്ത കോൺഗ്രസിന്റെ ചിഹ്നം രണ്ട് കാളയും കലപ്പയുമായിരുന്നു, അത് പിന്നീട് പശുവും കിടാവുമായി മാറി, ഇന്ന് അത് കൈപ്പത്തിയാണ്. ഇന്നത്തെ ബി.ജെ.പിയുടെ പഴയ രൂപമായ ജനസംഘത്തിന്റെ ചിഹ്നം പണത്തി (ചെറിയ മമണ്ണെണ്ണ വിളക്ക്) ആയിരുന്നു, ഇന്ന് അത് താമരയാണ്.

കമ്മീഷൻ സാധാരണയായി ഒരു മൃഗത്തിന്റെയോ ശരീരത്തിന്റെയോ ഒരു ഭാഗമോ ചിഹ്നമായി നല്‍കാറില്ലെങ്കിലും കോൺഗ്രസിന്റെ കൈപ്പത്തിയും ബഹുജൻ സമാജ് പാർട്ടിയുടെ ആനയും രണ്ട് അപവാദങ്ങളാണ്. മൃഗങ്ങളുടെ ചിഹ്നം നൽകുമ്പോഴെല്ലാം തെരഞ്ഞെടുപ്പു പ്രചാരണത്തിൽ ജീവനുള്ള മൃഗങ്ങളെ ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്നതായി മൃഗ ക്ഷേമ സംഘടനകളിൽ നിന്ന് പരാതി ലഭിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് കമ്മീഷൻ മൃഗങ്ങളെ ചിഹ്നമായി നൽകുന്നത് നിർത്തിവച്ചു.

ആം ആദ്മി പാർട്ടിയുടെ (എഎപി) ചൂൽ ചിഹ്നം നേരത്തെ ഉത്തർപ്രദേശ് നൈറ്റിക് പാർട്ടിക്ക് നൽകിയിരുന്നു. 2012ലെ ഉത്തർപ്രദേശ് നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ നൈതിക് പാർട്ടി ഒമ്പത് സീറ്റിൽ മത്സരിച്ചെങ്കിലും എല്ലായിടത്തും പരാജയപ്പെട്ടിരുന്നു. പൊതുതിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ ഒരേ ചിഹ്നത്തിൽ മത്സരിക്കാൻ പാർട്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെന്നും കമ്മീഷനെ അറിയിച്ചിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, എഎപിയുടെ ശക്തമായ വോട്ടർ അടിത്തറ കണക്കിലെടുത്ത്, കമ്മീഷൻ അതിന്റെ അവകാശവാദം നിരസിക്കുകയും എഎപിക്ക് ചൂൽ ചിഹ്നം അനുവദിക്കുകയും ചെയ്തു.

ചില സമയങ്ങളിൽ ചിഹ്നങ്ങൾ സംബന്ധിച്ച് കമ്മീഷനോട് വിചിത്രമായ അഭ്യർത്ഥനകൾ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ബിജെപിയുടെ താമര ചിഹ്നം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നത് തടയാൻ നഗരത്തിലെ താമരകളുള്ള തടാകങ്ങൾ മൂടണമെന്ന് മധ്യപ്രദേശിലെ ചില കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകർ ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകർ തങ്ങളുടെ കൈകാലുകൾ മറയ്ക്കുമോ, അത് തങ്ങളുടെ പാർട്ടിയുടെ ചിഹ്നമായിരിക്കുമോയെന്ന് ബിജെപി മറുപടിയായി ചോദിച്ചതും കൌതുകകരമായ കാര്യങ്ങള്‍ ആണ്.